Świątynia Zeusa Olimpijskiego — przewodnik dla zwiedzających: wszystko, co musisz wiedzieć przed wizytą

W skrócie

Adres

Avenue Vasilissis Olgas, Ateny 105 57, Attyka, Grecja

Godziny otwarcia

Otwarte codziennie; latem (ok. IV–X) ~08:00–20:00, zimą krócej (~08:00–17:00); wejście o wyznaczonych godzinach, ostatnie wejście −30 min. Potwierdź sezonowo.

Rozpoczęcie budowy

VI wiek p.n.e. za tyrana Pizystrata; pozostawiona niedokończona przez wieki

Ukończenie

Poświęcona przez cesarza Hadriana w 131 r. n.e., prawie 640 lat po rozpoczęciu budowy

Kolumny

Pierwotnie 104 kolosalne kolumny korynckie, każda o wysokości około 17 m; piętnaście wciąż stoi, a jedna leży przewrócona po burzy w 1852 r.

Jak dojechać

Centrum Aten, krótki spacer na południowy wschód od Akropolu; najbliższa stacja metra Akropoli (linia 2)

Ważność biletu

Wejście o wyznaczonej godzinie — zarezerwowane na wybrany przez Ciebie dzień i godzinę

Największa świątynia w Grecji

Świątynia Zeusa Olimpijskiego miała być manifestacją potęgi. W VI wieku p.n.e. ateński tyran Pizystrat, a po nim jego synowie, rozpoczęli budowę świątyni Zeusa na skalę niespotykaną w Grecji kontynentalnej, mającą dorównać ogromnym świątyniom wznoszonym wówczas w greckich miastach Azji Mniejszej. Plan zakładał rozległą budowlę otoczoną podwójnym i potrójnym rzędem strzelistych kolumn, o powierzchni znacznie większej niż świątynie, do których przywykli Ateńczycy. Taka ambicja była jednak kosztowna, a gdy upadła tyrania, niedokończoną świątynię porzucono — jej podwyższona platforma i niedokończone kolumny pozostały jako pomnik projektu, który przerósł możliwości miasta.

Przez wieki wielka świątynia stała niedokończona, słynna ruina w oczekiwaniu w rozrastającym się mieście. Później hellenistyczni królowie podjęli dzieło — władca z dynastii Seleucydów rozpoczął w II wieku p.n.e. wznoszenie kolumn w nowym stylu korynckim — ale znów prace utknęły w martwym punkcie. Ostatecznie to rzymskiemu cesarzowi Hadrianowi, zagorzałemu wielbicielowi kultury greckiej, przypadło dokończyć to, co rozpoczął Pizystrat. Hadrian ukończył i poświęcił świątynię w 131 r. n.e., prawie 640 lat po położeniu pierwszych kamieni, a w pełnej kolosalnej chwale stała zaledwie kilka stuleci, zanim późniejsze epoki rozebrały ją w znacznej części. To, co przetrwało do dziś, wystarczy, by starożytna skala była niezaprzeczalna.

Kolosalne kolumny

Przytłaczające wrażenie, jakie pozostawia Olimpiejon, to kwestia czystej skali, a kolumny są jej nośnikiem. Każda z nich była gigantem w stylu korynckim, wznoszącym się na około siedemnaście metrów, zbudowanym z masywnych kamiennych bębnów zwieńczonych głęboko rzeźbioną głowicą z liści akantu, typową dla tego porządku. W ukończonej formie świątynia miała 104 takie kolumny, ustawione w gęstych rzędach wokół sanktuarium, tak że z każdego kąta zwiedzający patrzył w las kamienia. Nawet zredukowane do ułamka pierwotnej liczby, ocalałe kolumny górują nad ludźmi stojącymi pod nimi, a uświadomienie sobie, że to zewnętrzna kolumnada jednego budynku, zajmuje chwilę.

Piętnaście kolumn stoi do dziś — trzynaście w jednej grupie, a dwie nieco osobno, kilka z nich wciąż połączonych u góry fragmentem belkowania, które niegdyś otaczało całą świątynię. Najbardziej wymownym świadkiem przeszłości jest jednak kolumna szesnasta, która już nie stoi: została powalona przez gwałtowną burzę w 1852 r. i leży tam, gdzie upadła, a jej bębny rozrzucone są w długiej linii na ziemi, jak przewrócony stos gigantycznych monet. Spacer wzdłuż niej to jeden z najlepszych sposobów, by zrozumieć, jak te kolumny były składane, bęben po bębnie, i pojąć trud i ambicję stojące za największą świątynią w Grecji.

Hadrian i posąg Zeusa

Ukończenie Olympejonu było dziełem cesarza Hadriana i jednym z największych osiągnięć jego panowania. Zagorzały filhellen, który obsypywał Ateny swoją opieką, Hadrian dokończył dawno porzuconą świątynię i poświęcił ją w 131 r. n.e. podczas jednej ze swoich wizyt w mieście, czyniąc z niej centrum szerszego programu budowlanego, który przekształcił Ateny w wizytówkę kultury greckiej i rzymskiej. Wewnątrz ukończonej świątyni umieścił kolosalny kultowy posąg Zeusa ze złota i kości słoniowej na drewnianym rdzeniu — tę samą technikę chryzelefantyny, którą stosowano przy najczcigodniejszych wizerunkach bogów — wskrzeszając dawną wspaniałość dla króla bogów w jego najwspanialszej ateńskiej siedzibie.

Hadrian nie poprzestał na oddaniu czci Zeusowi. Obok posągu boga ustawił gigantyczny posąg samego siebie, kojarząc cesarza bezpośrednio z najwyższym bóstwem w oczach każdego, kto przekraczał próg świątyni. Było to znamienne dla epoki i dla starannie budowanego wizerunku Hadriana, a świątynia stała się pomnikiem zarówno władzy cesarskiej, jak i boskiej. Mieszkańcy Aten, wdzięczni za jego hojność, czcili Hadriana w całym mieście, a pobliskie łuki noszące jego imię upamiętniają tę przemianę. Stojąc dziś wśród kolumn, warto pamiętać, że to miejsce niegdyś mieściło jeden z najwspanialszych boskich wizerunków świata rzymskiego, na który spoglądało oblicze cesarza u jego boku.

Łuk Hadriana przy świątyni

Tuż obok stanowiska archeologicznego, na rogu, gdzie teren świątyni spotyka się z nowoczesną aleją, stoi Łuk Hadriana — jeden z najczęściej fotografowanych zabytków Aten. Ta wysoka marmurowa brama została wzniesiona, prawdopodobnie przez wdzięcznych Ateńczyków, około czasu, gdy Hadrian ukończył Olimpiejon, i służyła jako symboliczny próg między dwiema częściami miasta. Jej dwie strony noszą inskrypcje, które wyrażają to wprost: po stronie zwróconej ku Akropolowi i staremu miastu łuk ogłasza, że to miasto Tezeusza, legendarnego założyciela; po stronie zwróconej ku świątyni głosi miasto Hadriana — nowe Ateny, które cesarz ozdobił. Łuk wyznaczał zatem przejście ze starożytnego serca Aten do dzielnicy, którą Hadrian odnowił wokół wielkiej świątyni.

Ponieważ Łuk Hadriana stoi na publicznej ulicy poza ogrodzonym terenem, można go oglądać i fotografować bezpłatnie o każdej porze — nie potrzebujesz biletu, by go podziwiać, a stanowi naturalne dopełnienie wizyty w świątyni, którą niegdyś wprowadzał. W kadrze przez łuk wznoszą się za nim kolumny Olimpiejonu, a gdy w drugą stronę spojrzeć na Akropol na jego wzgórzu, ten zakątek skupia kilka największych zabytków starożytnych Aten w jednym widoku. Większość zwiedzających zatrzymuje się tu przed swoim wejściem o wyznaczonej godzinie lub po nim, by odczytać inskrypcje i chłonąć scenerię łączącą świątynię z szerszą opowieścią o mieście Hadriana.

Sceneria w samym sercu Aten

Świątynia Zeusa Olimpijskiego zajmuje zielony, otwarty teren w samym sercu współczesnych Aten – to rzadka enklawa starożytnego spokoju otoczona ruchliwymi ulicami. Jej położenie stanowi część jej uroku: Akropol wznosi się na swojej skale kilka minut spacerem na północny zachód, zaułki i tawerny Plaki rozciągają się tuż na północ, Ogród Narodowy i okazały Zappeion leżą blisko na wschód, a marmurowy Stadion Panatenajski znajduje się tylko nieco dalej. Niewiele stanowisk archeologicznych leży tak całkowicie w obrębie żywego miasta, zachowując jednocześnie własną cichą przestrzeń, a kontrast między kolosalnymi kolumnami a otaczającą stolicą jest jedną z przyjemności tej wizyty.

Teren ten leży również w zasięgu wzroku rzeki Ilissos, której dolina w starożytności była święta, a wokół świątyni odkryto pozostałości starszych sanktuariów i rzymskich łaźni. Dla odwiedzającego praktycznym skutkiem tego centralnego położenia jest to, że Olimpiejon łatwo wpisuje się w szerszy dzień spacerowy: naturalnie łączy się z Akropolem, Plaką, Łukiem Hadriana i Ogrodem Narodowym – wszystko w zasięgu wygodnego przechadzki. Ponieważ sam teren świątyni jest otwarty i w dużej mierze pozbawiony cienia, okoliczne ogrody i kawiarnie stanowią wygodne miejsca na odpoczynek przed zwiedzaniem lub po nim, a cały ten zespół atrakcji nagradza wczesny start, zanim upał i tłumy w centrum miasta zdążą się wzmóc.

Wejście o wyznaczonej godzinie i ile czasu warto zaplanować

Wejście odbywa się o wyznaczonej godzinie. Przy rezerwacji wybierasz dzień i godzinę, a bilet uprawnia do jednorazowego wejścia w ciągu tej godziny, przy czym ostatnie wejście przypada około pół godziny przed zamknięciem. Teren jest otwarty codziennie, z długim letnim oknem od około 08:00 do 20:00 w cieplejszych miesiącach i krótszym, od około 08:00 do 17:00 zimą; dokładne godziny zmieniają się wraz z sezonem, więc warto je potwierdzić blisko wybranej daty.

To zwarty teren, skupiony wokół platformy świątyni i jej kolumn, a większość zwiedzających spędza tu około trzydziestu do czterdziestu pięciu minut — dość, by przejść ogrodzony obszar, przyjrzeć się stojącym kolumnom i tej przewróconej, spojrzeć w stronę Akropolu na jego wzgórzu i zatrzymać się przy Łuku Hadriana w drodze powrotnej. Fotografowie i ci, którzy lubią zatrzymać się nad detalem, będą potrzebować nieco więcej czasu, ale to nie jest miejsce, które wymaga godzin.

Właśnie ta zwartość sprawia, że warto świadomie wybrać godzinę. Pierwsza godzina po otwarciu i ostatnie godziny przed zamknięciem dają łagodniejsze światło na kolumnach, chłodniejsze powietrze i najrzadszy tłum; środek letniego dnia to zarówno najgorętszy, jak i najruchliwszy okres na terenie, który niemal nie oferuje cienia.

Sześć i pół wieku powstawania

Niewiele budowli na świecie ma taką historię budowy. Prace rozpoczęto w VI wieku p.n.e. za tyrana Peizystrata, na skalę mającą przewyższyć wielkie świątynie greckiego Wschodu. Zostały porzucone, gdy upadła jego dynastia, a ogromna, niedokończona platforma stała pośrodku Aten przez stulecia — wystarczająco długo, by Arystoteles mógł przytoczyć ją jako przykład dzieł, którymi tyrani zajmują ludność.

Projekt wznawiano więcej niż raz i ponownie porzucano, zanim cesarz Hadrian, oddany filhellen, w końcu go ukończył i poświęcił w 131 roku n.e. — blisko 640 lat po położeniu pierwszego kamienia. To, co ostatecznie stanęło, było największą świątynią w Grecji, w której wnętrzu znajdował się kolosalny posąg Zeusa, a obok umieszczono posąg samego Hadriana.

Znajomość tego przedziału czasu zmienia sposób odbioru ruiny. Kolumny, pod którymi przechodzisz, nie są pozostałością jednego pewnego siebie stulecia, lecz końcem sporu, który ciągnął się od epoki tyranów po szczyt cesarstwa rzymskiego, w mieście, które przez większość tego czasu patrzyło na ogromny, niedokończony fundament.

Dotarcie na miejsce i zwiedzanie

Dotarcie do Świątyni Zeusa Olimpijskiego nie mogłoby być łatwiejsze, skoro znajduje się w samym sercu Aten. Najbliższa stacja metra to Akropoli na linii 2, zaledwie kilka minut spacerem od wejścia, a Syntagma na liniach 2 i 3 również jest w zasięgu łatwego spaceru. Większość zwiedzających po prostu idzie do świątyni jako część trasy przez historyczne centrum — schodząc z Akropolu, wychodząc z Plaki lub przechodząc z Placu Syntagma — mijając po drodze Łuk Hadriana, który stoi tuż obok terenu. Nie potrzeba autobusów ani całodniowych wycieczek: Olimpiejon to krótki, centralnie położony przystanek, który naturalnie wpisuje się między inne wielkie zabytki miasta.

Świątynia to zwarty teren, a większość zwiedzających spędza tu około trzydziestu do czterdziestu pięciu minut, podziwiając kolumny, przewróconą kolumnę i widoki, plus kilka minut przy Łuku Hadriana. Teren jest otwarty i niemal pozbawiony cienia, więc w cieplejszych miesiącach rozsądny jest kapelusz, krem z filtrem i woda, a solidne buty przydadzą się na żwirze i starożytnych nawierzchniach. Wejście odbywa się teraz o wyznaczonej godzinie, więc przybądź w godzinie wskazanej na bilecie. Ponieważ świątynia doskonale łączy się z Akropolem i pobliską Plaką, najlepszym planem jest zwykle wczesna lub późna godzina dla najchłodniejszego powietrza i najłagodniejszego światła na kolumnach, z resztą historycznego centrum zaplanowaną wokół tego na pełny dzień w starożytnych Atenach.

Najczęściej zadawane pytania